Een goede dimensionering van de hoofdschakelaar is essentieel voor iedere woninginstallatie. Niet alleen omdat het wettelijk verplicht is bij nieuwe installaties en bij PV-omvormers, maar vooral omdat een verkeerd gekozen hoofdschakelaar direct leidt tot onnodige uitval, schade of zelfs gevaarlijke situaties. In dit artikel lees je precies wanneer een hoofdschakelaar verplicht is, welke normkaders gelden (NEN 1010, NEN 3140), en hoe je, met oog voor selectiviteit, gebruikscategorie en netstelsel, de juiste hoofdschakelaar kiest. Je krijgt praktische rekenvoorbeelden voor woonhuizen met EV-laadpunt, warmtepomp en zonnepanelen, inclusief een compacte keuzehulp met modelkeuzes voor 1-fase en 3-fase aansluitingen.
Wat is een hoofdschakelaar en wanneer is deze verplicht?
Functie, normkaders (NEN 1010) en relatie met netbeheerder/hoofdzekering
Een hoofdschakelaar is een lastscheider (meestal 2-polig of 4-polig) waarmee je de volledige installatie spanningsloos maakt. Volgens NEN 1010 is een hoofdschakelaar verplicht in iedere nieuwe groepenkast én bij uitbreiding met bijvoorbeeld zonnepanelen of een EV-laadpunt. De hoofdzekering van de netbeheerder (bijvoorbeeld Liander) bepaalt de maximale doorlaatwaarde. De hoofdschakelaar moet selectief zijn ten opzichte van deze hoofdzekering én geschikt voor de maximale belasting van de woninginstallatie.
Slimme meter vs hoofdschakelaar: misverstanden voorkomen
De slimme meter is geen hoofdschakelaar. Sterker nog, de slimme meter mag je wettelijk niet gebruiken als lastscheider. De hoofdschakelaar hoort direct na de kWh-meter geplaatst te worden, vóór de aardlekschakelaars. De locatie is altijd in de meterkast of groepenkast, goed bereikbaar en duidelijk gelabeld.
Meer weten over plaatsing en verschil tussen groepenkast en meterkast? Lees: Wat is het verschil tussen een groepenkast en een meterkast?
Selectie en dimensionering: zo pak je het professioneel aan
Stap 1. Aansluiting en nominale stroom (1x35A, 3x25A, 3x35A)
Start altijd met de hoofdzekering van de netbeheerder: 1-fase 35A, 3-fase 25A of 3-fase 35A komen het meest voor. De hoofdschakelaar moet minimaal dezelfde nominale stroom (In) kunnen schakelen als de hoofdzekering, met een kleine marge. Quick tips:
– 1x35A aansluiting → kies minimaal een 2-polige hoofdschakelaar 40A
– 3x25A aansluiting → kies minimaal een 4-polige hoofdschakelaar 40A
– 3x35A aansluiting → kies minimaal een 4-polige hoofdschakelaar 63A
Controleer altijd de fabrikantenspecificaties en de eisen uit NEN 1010.
Gebruikscategorie (AC-22A vs AC-23A) en schakelen onder last
Stap 2. Gebruikscategorie (AC-22A/AC-23A) en schakelen onder last
De gebruikscategorie van de hoofdschakelaar is cruciaal:
– AC-22A: geschikt voor algemeen gebruik (gemengde weerstand/inductieve belasting)
– AC-23A: vereist als je regelmatig onder inductieve last schakelt (bijvoorbeeld bij PV, EV, warmtepomp)
Schakel je alleen bij onderhoud? Dan volstaat meestal AC-22A. Maar bij PV-omvormers of EV-laadpunten moet je altijd AC-23A toepassen, omdat deze installaties flinke inductieve stromen kunnen trekken bij uitschakelen.
Meer info over lastscheiders en hun gebruik? Zie: Aanpassingen aan de groepenkast voor Zonnepanelen: Wat je moet weten
Icw/kortsluitvastheid en voorbeveiliging (gG) voor conditioneel vermogen
Stap 3. Icw/kortsluitvastheid en voorbeveiliging (gG) voor conditioneel vermogen
De hoofdschakelaar moet de kortsluitstroom (Ik) kunnen weerstaan totdat de hoofdzekering aanspreekt. Let op:
– Icw (kortsluitvastheid, bv. 6kA/1s): kies altijd een waarde gelijk aan of boven de verwachte kortsluitstroom op de aansluitkast.
– Conditioneel vermogen: stem de hoofdschakelaar af op de karakteristiek van de voorliggende hoofdzekering (meestal gG type).
– Thermische stroom (Ith) en overspanningscategorie (Uimp): check datasheet hoofdschakelaar.
Voor een correcte selectiviteit tussen hoofdzekering en hoofdschakelaar: zie Selectiviteitsberekening (elektrische installatie): Praktische handleiding voor elektromonteurs
2-polig vs 4-polig: nul meeschakelen bij 3-fase en bij PV/EV
Netstelsel (TN/TT) en praktische keuzes voor de neutraal
Bij 1-fase volstaat een 2-polige hoofdschakelaar. Bij 3-fase is een 4-polige hoofdschakelaar verplicht als je in een TT-net of TN-S-net werkt, of als je een PV-omvormer of EV-laadpunt aansluit waar de nul betrokken is bij de werking. In een TN-C-net mag de nul soms niet worden onderbroken; check altijd de netbeheerder en NEN 1010. De neutraal meeschakelen is dus verplicht bij:
– 3-fase PV-omvormer
– 3-fase EV-laadpunt
– Installaties met type B aardlekschakelaars
Meer over aardlekschakelaars? Zie: Aardlekschakelaar type A of B kiezen? Praktische beslisboom voor EV, PV en VFD volgens NEN 1010 en NEN 3140
Rekenvoorbeelden maximale vraag in de woningpraktijk
Scenario A: 1-fase 35A met inductie + PV
Stel: 1-fase aansluiting met een inductiekookplaat (7,4 kW), PV-omvormer (3,6 kW), warmtepomp (2,5 kW) en alledaags verbruik (2,5 kW). Maximaal gelijktijdig vermogen berekenen:
– Inductie: 7,4 kW / 230V ≈ 32A
– PV-omvormer: geen verbruik, alleen teruglevering, maar omvormer kan stromen tot 16A genereren.
– Warmtepomp: 2,5 kW / 230V ≈ 11A
– Huishoudelijk: 2,5 kW / 230V ≈ 11A
Totaal: in theorie 32 + 11 + 11 ≈ 54A, maar met gelijktijdigheidsfactor (0,7) ≈ 38A. Hoofdzekering is 35A, dus kies een hoofdschakelaar 2-polig 40A, AC-23A, Icw ≥ kortsluitstroom meterkast.
Scenario B: 3-fase 25A met EV-laadpunt + warmtepomp + PV
3x25A aansluiting, warmtepomp (4 kW, driefase), EV-lader (11 kW), PV (5 kW). Verdeeld:
– EV: 11 kW/400V/√3 ≈ 16A per fase
– Warmtepomp: 4 kW/400V/√3 ≈ 6A per fase
– PV: teruglevering, maximaal 7A per fase
Totaal: (16 + 6) ≈ 22A per fase, plus huishoudelijk (8A). Met gelijktijdigheidsfactor 0,7 ≈ 21A per fase. Hoofdzekering is 25A per fase, dus kies een 4-polige hoofdschakelaar 40A, AC-23A, Icw ≥ kortsluitstroom, neutraal meeschakelen.
Meer weten over fasenbalans? Zie: Groepen verdelen over 3 fasen (meterkast): Praktische gids voor balans, veiligheid en meten
Installatie in de meterkast: bekabeling, klemmen en plaatsing
Doorsnedes, aanhaalmomenten en railafscherming
– Gebruik minimaal dezelfde kabeldoorsnede als de hoofdzekering vereist (4x10mm² bij 3x25A, 4x16mm² bij 3x35A)
– Klemmen aanhaalmoment: zie fabrikant, meestal 2,5-3,5 Nm
– Railafscherming verplicht bij open rails
– Label de hoofdschakelaar duidelijk als “hoofdscheider”, volgens NEN 1010
Positionering t.o.v. kWh-meter en aardlekschakelaars; labeling
Plaats de hoofdschakelaar direct na de kWh-meter, vóór de aardlekschakelaars en groepen. Check altijd de groepenkast aanpassingen bij uitbreidingen.
Inspectie, testen en veiligheid (NEN 3140)
Schakelprocedure, LOTO, functionele test en thermografie/visuele check
Werk altijd volgens NEN 3140. Voor elke installatie of onderhoud:
– Schakelprocedure: spanningsloos maken, vergrendelen, controleren
– LOTO: Lock Out Tag Out toepassen
– Functionele test: hoofdschakelaar daadwerkelijk aan/uit schakelen
– Thermografie: check op hotspots (losse klemmen, overbelasting)
– Visuele inspectie: op verkleuring, slijtage en labeling
Meer weten over inspectie? Zie: NEN 3140 Inspecteur: De Praktische Gids voor Elektromonteurs
Troubleshooting: hoofdschakelaar “valt uit”
Oorzaken, diagnose-stappen en wanneer vervangen/upgraden
Veelvoorkomende oorzaken:
– Thermische opwarming door losse of slecht aangedraaide klemmen
– Mechanische slijtage (schakelaar blijft hangen, schakelt niet goed)
– Verkeerde gebruikscategorie (AC-22A toegepast waar AC-23A nodig is)
– Overbelasting door toename elektrisch vermogen (EV, warmtepomp)
Diagnosestappen:
– Controleer aanhaalmomenten met momentsleutel
– Meet spanningsval en temperatuur op aansluitpunten
– Visuele inspectie op verkleuring of smeltplekken
– Test werking met een installatietester
Meer tips? Zie: Kortsluitstroom berekenen (PSCC/Ik): Praktische gids voor elektromonteurs
Praktische keuzehulp en checklist
Snelkoppeling: 1x35A → 2P/40A; 3x25A → 4P/40A; 3x35A → 4P/63A (controleer fabrikant/norm)
- Controleer altijd of de hoofdschakelaar AC-23A is als je schakelt onder inductieve last
- Check Icw (minimaal 6kA, liefst gelijk aan netbeheerder-gegevens)
- Kies altijd een 4-polige hoofdschakelaar bij 3-fase met PV, EV of TT-net
- Label en test elke hoofdschakelaar na montage
- Download direct de checklist dimensionering hoofdschakelaar (PDF) en het werkformulier NEN 3140 schakelprocedure
FAQ: Veelgestelde vragen over dimensionering hoofdschakelaar
- Hoe bereken ik de juiste dimensionering van de hoofdschakelaar?
Kies op basis van hoofdzekering-waarde, maximale vraag, gebruikscategorie (AC-22A/AC-23A) en kortsluitvastheid (Icw). Houd rekening met de gelijktijdigheidsfactor en specifieke eisen uit NEN 1010. - Wanneer kies ik 2-polig vs 4-polig?
2-polig bij 1-fase, 4-polig bij 3-fase (zeker bij PV/EV of in TT-net). Nul meeschakelen bij alle installaties waar de neutraal functioneel is. - Welke hoofdschakelaar hoort bij 1-fase 35A en 3-fase 25A/35A?
1x35A: 2P/40A; 3x25A: 4P/40A; 3x35A: 4P/63A. Controleer altijd fabrikant en norm. - Is een hoofdschakelaar in de meterkast verplicht?
Ja, bij elke nieuwe installatie, uitbreiding (PV/EV) of vervanging. Plaats direct na de kWh-meter, vóór aardlekschakelaars. - Wat zijn de meest voorkomende oorzaken dat een hoofdschakelaar uitvalt?
Losse klemmen, overbelasting, verkeerde gebruikscategorie, mechanische slijtage. Inspecteer met thermografie en meetapparatuur.
Wil je direct aan de slag? Download de checklist dimensionering hoofdschakelaar (PDF) en het werkformulier NEN 3140 schakelprocedure.
